traduza página para Português
Traduza texto de página do Holandês para o Português

   Zoek op deze site met FreeFind

 

de heilige van de dag
klik hier voor de heilige(n) van de dag

Schriftlezingen van de dag
klik hier voor de liturgische lezingen van de dag

Rádio Maria Brasil. 16 Kb/sec, mono. ('Windows Media Player')

beluister Radio Excelsior da Bahia (AM 840) tijdens het surfen ('Windows Media Player' vereist)


 

de RK-Kerk in BraziliŽ

de kathedraal Nossa Senhora Aparecida van Brasilia
de kathedraal "Nossa Senhora Aparecida" in Brasilia (1970), ontworpen door Oscar Niemeyer.

Sinds 1946 is er in BraziliŽ een strenge scheiding tussen Kerk en Staat. De wetgeving waarborgt een volledige godsdienstvrijheid in het land. Het christelijk geloof is diepgeworteld en een wezenlijk onderdeel van de Brazilaanse cultuur. Bij de volkstelling in het jaar 2000 liet 73,6 % zich registreren als katholiek en 15,4 % als protestants. 7,4 % noemde zich ongelovig, 1,3 % hingt een vorm van spiritisme aan en 0,3 % de voodoo cultus. Bij de resterende 2 % was de geloofsovertuiging niet gespecifiŽerd.

Het beroemde Christusbeeld bovenop de 700 meter hoge Corcovado-heuvel bij Rio de Janeiro
Het beroemde Christus Verlosser beeld bovenop de 700 meter hoge Corcovado-heuvel bij Rio de Janeiro

Statistisch gezien is de RK-Kerk in BraziliŽ - met haar 31 aartsbisdommen, 273 bisdommen en ongeveer 6000 parochies - de grootste ter wereld. Maar het katholicisme is in de prakijk vaak vermengd met mystieke elementen uit de inheemse en vooral de Afrikaanse cultuur.

Een misviering in een Braziliaanse kerk
Een misviering in een Braziliaanse kerk

De Portugese kolonisatie van het land ging gepaard met een katholieke evangelisatiebeweging "in de breedte", maar niet genoeg "in de diepte". Resultaat: de Kerk groeide uit tot een vrij oppervlakkige massakerk, waarvan vele leden zich makkelijk lieten en laten beÔnvloeden door andere godsdiensten.

Candomblť, een vermenging van christelijke en Afrikaanse rituelen
Candomblť, een vermenging van christelijke en Afrikaanse rituelen.

Voor talloze Braziliaanse katholieken zijn de grenzen vaag tussen hun christelijk geloof en allerlei vormen van volksreligies, zoals candomblť, macumba en voodoo. Deze religieuze bewegingen werden in de tijd van de slavernij meegebracht vanuit zwart Afrika.

Candomblť-dansritueel

De voornaamste kenmerken ervan zijn: geloof in een andere parallelle wereld van geesten (= spiritisme) en in voorouderverering. Het contact met de geesten en voorouders wordt gemaakt door zang, dans, muziek, offerandes en allerlei magische rituelen.

concurrentie van evangelische pinksterkerken

Een gebedsbijeenkomst van Pinkstergelovigen
Een gebedsbijeenkomst van Pinkstergelovigen.

De RK-Kerk in BraziliŽ heeft niet enkel te maken met syncretisme (= de vermenging van christelijk geloof met spiritisme en Afro-Braziliaanse godenverering) maar de laatste decennia wordt ze bovendien zeer ernstig bedreigd door de razendsnelle opmars van protestants-getinte pinksterkerken, geÔmporteerd uit de VS. Spiritueel en bijgelovig als ze zijn, vormen de Brazilianen (ook de katholiek gedoopten) een dankbare doelgroep voor deze nieuwe religieuze beweging, die wel eens de "Tweede Reformatie" wordt genoemd en die nog ingrijpender kan zijn dan de Eťrste Hervorming van Luther, Calvijn en anderen tijdens de 16de eeuw in Europa.

Een kerkgebouw van een protestantse Pinkstergemeente
Een huis van een protestantse Pinkstergemeente.

In 1980 noemde 89 % van de bevolking zich nog katholiek maar in 2000 was dit marktaandeel aanzienlijk gedaald tot 73,6 %. In diezelfde periode groeide het aantal protestanten fors aan van 6,6 % naar 15,4 %! Twee op drie protestanten, omgerekend zo'n 20 miljoen Brazilanen, zou nu lid zijn van een of andere evangelische pinksterkerk, binnen de zogeheten neo-pentecostal-beweging.

Waarom keren meer en meer Braziliaanse katholieken hun Kerk de rug toe? Er zijn diverse redenen voor de aantrekkingskracht van de nieuwe pinkstergemeenschappen.

Gospelmuziek staat centraal in pinkstervieringen
Gospelmuziek staat centraal in de pinkstervieringen.

  • Ze leggen een onmiskenbare vitaliteit en grote bekeringsijver aan de dag.
  • Ze zijn flexibeler en vrijer om nieuw terrein te veroveren. Hun bijeenkomsten kunnen ze houden in huizen en zelfs in garages.
  • Hun voorgangers worden in 2 jaar tijd klaargestoomd terwijl in de katholieke Kerk de priesteropleiding 6 jaar in beslag neemt.
  • Ze doen het goed met hun doorleefde vieringen, waarin vaak duiveluitdrijvingen en wonderbaarlijke genezingen centraal staan.
  • Ze maken intensief gebruik van de massamedia. Sommige, zoals de "Igreja Universal do Reino de Deus" ("Universele Kerk van het Koninkrijk Gods"), hebben zelfs hun eigen landelijke radio- en televisiezenders, via satelliet.
  • Ze spelen beter in op de massale ontworteling, als gevolg van de snelle verstedelijking en de sterke interne migratie. De barre omstandigheden waarin veel Brazilianen moeten leven vormen een goede voedingsbodem voor deze kerken, die "eenvoudige" antwoorden geven op allerlei moeilijke levens- en geloofsvragen.
  • Ze leggen de nadruk op materieel en persoonlijk welzijn, en op het oplossen van psychische en relationele problemen. Het geloof is een individuele aangelegenheid ("ik en mijn God"), de inzet voor de naaste is hieraan ondergeschikt. Het is God die de werkelijkheid verandert, waarom dan nog als kerkgemeenschap zťlf werken aan een leefbare samenleving?

groeiend aantal ongelovigen

Katholieke gelovigen na de zondagsmis
Katholieke gelovigen na afloop van de zondagsmis.

In BraziliŽ neemt het aantal ongelovigen gestadig toe. In 1970 hing amper 0,8 % van de Brazilianen geen religie aan. In 2003 was dat aandeel al gestegen tot bijna 8 %. Er zijn evenwel grote regionale verschillen: in de noordoostelijke verpauperde deelstaat PiauŪ noemt 99 % van de bevolking zich nog altijd gelovig. In het eveneens straatarme Queimados, aan de rand van Rio de Janeiro, zegt 28 % van de bevolking geen kerk meer binnen te komen.

De katholieke Kerk in BraziliŽ werd eerder ook al geconfronteerd met mensen die hun geloof afzweerden. Maar dat bleef beperkt tot kleine groepen, bijv. intellectuelen aan het eind van de 19de eeuw en communistische arbeiders die vorige eeuw hun voorbeeld volgden. Maar nu zijn het de armen, de mensen die altijd gelovig waren, die in groten getale vertrekken, en zich niet meer thuis voelen in Kerk. Ze zijn diep teleurgesteld en hebben het gevoel verlaten te zijn. Ze verwachten niets meer van de staat, van de Kerk of van God.

binnenkerkelijke tegenstellingen

De beroemde S„o Francisco kerk (1ste helft van de 18de eeuw) in het oude stadsdeel van Salvador.
De beroemde S„o Francisco kerk (1ste helft 18de eeuw) in het oude stadsdeel van Salvador.

BraziliŽ in het algemeen is een land met vele gezichten, met scherpe contrasten ook, zoals die tussen arm en rijk. Deze tegenstelling arm/rijk kleurt ook af op de RK-Kerk. Binnen de Kerk tekenen zich sinds halfweg de 20ste eeuw globaal twee strekkingen af, met daarbinnen en daartussen allerlei schakeringen:

Het rijkelijk gedecoreerde interieur van de S„o Francisco kerk in Salvador, mooi voorbeeld van koloniale stijl.
Het rijkelijk gedecoreerde interieur van de Franciscanenkerk S„o Francisco in Salvador.

  • enerzijds een meer behoudsgezinde vleugel, die het geloofsleven, een doorleefde liturgie en trouw aan het centraal gezag centraal stelt,
  • anderzijds een meer vooruitstrevende vleugel, die meer het accent legt op maatschappelijk engagement, op actieve inzet voor de armen en onderdrukten, op strijd tegen allerlei vormen van sociaal onrecht. Binnen deze "linker"-vleugel situeert zich de zogeheten bevrijdingstheologie.

de bevrijdingstheologie

Gustavo Gutiťrrez, o.p., de pionier van de bevrijdingstheologie.
Gustavo Gutiťrrez, o.p., de pionier van de bevrijdingstheologie.

De bevrijdingstheologie kwam op gang in de RK-Kerk van Latijns-Amerika, inclusief BraziliŽ, na het 2de Vaticaans Concilie (1962-65), waar de Kerk werd omschreven als het Volk Gods. De bijeenkomst van de CELAM (= de Latijns-Amerikaanse Bisschoppenconferentie) in het Columbiaanse Medellin in 1968 paste de Concilie-besluiten toe op de conrete maatschappelijke en kerkeljike situatie in Zuid-Amerika, met haar structurele ongelijkheid tussen de rijken en de grote massa van armen en onderdrukten. De besluiten van de conferentie werden sterk beÔnvloed door het ideeŽngoed van de Pueruaanse dominicaan en theoloog Gustavo Gutiťrrez (die filosofie en psychologie had gestudeerd aan de Leuvense Universiteit). Met zijn boek "TeologŪa de la Liberaciůn" (1971) wordt Gutierrez algemeen beschouwd als de geestelijke vader van de bevrijdingstheologie.

Zien

Het vertrekpunt van de bevrijdingstheologie is de concrete situatie van de armen, die niet aan een menswaardig bestaan toekomen, omdat ze het slachtoffer zijn van onrechtvaardige politieke, economische, sociale en culturele structuren. "Ik kom uit een subcontinent waar meer dan 60% van de bevolking arm is, en naar de rand van de samenleving is geduwd. 82 % van hen leeft zelfs in extreme armoede" (G. Gutiťrrez).

Oordelen

De jarenlange onderdrukking en uitbuiting van de "verworpenen der aarde" in Latijns-Amerika wordt door de bevrijdingstheologen ervaren als onrechtvaardig, als een ontkenning van de menselijke waardigheid van iedere persoon en dus, vanuit het christelijk geloof, als zondig. Voor de bevrijdingstheoloog, zoals voor elke christen, staat de bevrijding uit de zonde centraal.

Handelen

De kritische studie van de problematiek van de armen is niet enkel een academische bezigheid, maar moet uitmonden in een radicaal sociaal-politiek engagement (= praxis) voor de bevrijding van de armen uit mensonwaardige levensomstandigheden. "Wat in de eerste plaats op het spel staat is niet het theologisch bedrijf. Wat werkelijk van belang is, is de bevrijding van de massa. Pas daarna komt de theologie" (G. Gutiťrrez). De bevrijdingtheologen willen niet alleen zťlf de gemarginaliseerden bevrijden uit hun armoede, maar de armen zťlf ook daadwerkelijk laten deelnemen aan hun eigen bevrijdingsproces, op grond van hun geloof en hun christelijke inzet.

Christus' menslievendheid en zijn inzet voor de armen, zoals beschreven in de Bergrede (Matt. 25), ťn de eerste christengemeenten en hun solidariteit staan centraal in de bevrijdingsteologie. De christelijke naastenliefde sluit niemand uit. Maar binnen die universaliteit heeft de christen, naar het voorbeeld van Jezus in het Evangelie, een voorkeursoptie voor de armen, gemarginaliseerden, behoeftigen en weerlozen. Kortom, bevrijdingstheologie is een vorm van politieke theologie die de leer van Jezus interpreteert doorheen de ogen en het lijden van de armen, hun ontvoogdingsstrijd en hun hoop.

De Brazilaanse bevrijdingstheoloog Leonardo Boff
De Brazilaanse bevrijdingstheoloog Leonardo Boff.

De bekendste vertegenwoordiger van de katholieke bevrijdingstheologie in BraziliŽ was zonder enige twijfel de Franciscaan Leonardo Boff. Hij was de auteur van ruim 100 boeken, o.m. zijn bestseller "Jesus Cristo Libertador" (1972). Boff werd in 1985 door Rome het zwijgen opgelegd, verliet later zijn orde, legde zijn priesterambt neer en trad in het huwelijk.

Joseph Comblin
Joseph Comblin.

Ook invloedrijk was de Belgisch-Braziliaanse bevrijdingstheoloog Joseph Comblin (1923-2011). Tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) en van 1965 tot 1972 was Comblin een van de belangrijkste adviseurs en vertrouwelingen van de bekende Braziliaanse aartsbisschop Dom Helder Camara, en tevens expert-raadgever van de CELAM, de Raad van Latijns-Amerikaanse Bisschoppenconferenties. In 1972 werd Comblin door de rechtse dictatuur uitgewezen. Pas in 1980 trok hij opnieuw naar BraziliŽ, waar hij zich vooral toelegde op de opleiding van lekenverkondigers. De laatste jaren kende Comblin een teruggetrokken bestaan in een volkswijk in Joao Pessoa, in het noordoosten van BraziliŽ.

Comblin was auteur van talrijke publicaties, waarin hij vooral oog had voor de nauwe band tussen de evangelische boodschap en de sociaal-politieke strijd en inzet voor het lot van de armen. Die werken kregen vaak scherpe kritiek van de kerkleiding wegens de politisering van het geloof en het verwijt dat de katholieke Kerk zich nauwelijks om het lot van de armen bekommerde. "Al sinds zijn priesterwijding klaagde Comblin onophoudelijk de inconsequente houding van de katholieke Kerk aan, die hij verweet dat zij de voorkeursoptie van God voor de armen, de wezen, de weduwen, de vreemdelingen Ö vergeten is. Zijn hele leven streed hij voor een profetische Kerk, ten dienste van de zwaksten." (De bevrijdingtheoloog Josť Oscar Beozzo, die jarenlang nauw met Comblin samenwerkte).

De stroming van de bevrijdingstheologie kon rekenen op de sympathie en stille steun van sommige Braziliaanse kerkleiders, zoals

kardinaal Paul Evaristo Arns
kardinaal Evaristo Arns
aartsbisschop Helder Camara
aartsbisschop Hťlder C‚mara

  • kardinaal Paulo Evaristo Arns, franciscaan en aartsbisschop van S‚o Paulo (1970 tot 1998), die de uitwassen (folteringen) bestreed van de militaire dictatuur. In een brief aan de Romeinse Curie schreef Arns dat de bevrijdingstheoloog Boff unfair was behandeld. Hij spoorde religieuzen aan om scholen en hospitalen te bouwen en te beheren in de dichtbevolkte armenwijken (favelas) van S‚o Paulo. Hijzelf verkocht kort na zijn benoeming zijn paleis en richtte met de opbrengst ervan een sociale dienst op in de sloppenwijken.
  • Hťlder C‚mara (1909-1999), aartsbisschop van Olinda en Rťcife (tot 1985), ook wel "de rode bisschop" genoemd. Hij was eveneens een felle tegenstander van het militaire bewind. Hij keerde zich tegen de asociale politiek van de regering. Hťlder C‚mara was geen bevrijdingstheoloog maar noemde zich graag lid van "de beweging voor geweldloze revolutie" van armen en verdrukten.

    bisschop Pedro Casaldŗliga
    bisschop Pedro Casaldŗliga.
    kardinaal Claudio Hummes
    kardinaal Claudio Hummes

  • Pedro Casaldŗliga, bisschop van S‚o Fťlix do Araguaia (1971 tot 2005). Deze pater Claretijn (van de Congregatie van de Zonen van het Onbevlekte Hart van Maria) was een bekend dichter en verdediger van de mensenrechten en van de kerkelijke basisbewegingen. Wegens zijn inzet voor sociale gerechtigheid, vooral voor de inheemse indianenbevolking, werd hij meermaals met de dood bedreigd.
  • kardinaal Claudio Hummes, achtereenvolgens bisschop van Santo Andrť (1975), aartsbisschop van Fortaleza en vanaf 1998 tot 2006 aartsbisschop van S‚o Paulo. Deze franciscaan is een zeer sociaal bewogen man, bij wie sociale rechtvaardigheid hoog in het vaandel staat. Hummes steunde de mensenrechten, de landhervormingen en de katholieke arbeidersbeweging. Hij bekommerde zich om het lot van de inheemse bevolking.

paus Paulus VI
Paus Paulus VI.

In de jaren 1970 werd de bevrijdingstheologie een heuse massabeweging vanuit de basis van Kerk en samenleving in heel Latijns-Amerika. De houding van Rome was in die periode positief. In zijn apostolische exhortatie "Evangelisatie in de moderne wereld" wijdt paus Paulus VI een lange passage aan de band tussen evangelisatie en bevrijding: "De Kerk heeft de plicht om de bevrijding van miljoenen mensen uit hongersnood, ziekte, analfabetisme, enz. te delen, dat is helemaal niet strijdig met het Evangelie".

paus Johannes Paulus II
Paus Johannes Paulus II
kardinaal Alfonso Lůpez Trujillo
kardinaal Alfonso Lůpez Trujillo.

Maar op de CELAM-bijeenkomst in januari 1979 in het Mexicaanse Puebla keerde het tij en klonken kritische geluiden. De bevrijdingstheologen kregen van de conservatieve bisschoppen, aangevoerd door de Colombiaanse CELAM-secretaris en latere curie-kardinaal Alfonso Lůpez Trujillo, het verwijt te horen dat ze het geloof versmalden tot politiek, dat ze de sociale structuren lazen met een marxistische bril en zo de gewapende klassenstrijd aanwakkerden. In zijn openingsrede sprak paus Johannes Paulus II verzoenende taal. Enerzijds verwierp hij "de voorstelling van Christus als een politieke figuur, een revolutionair of een dissident uit Nazareth". De paus nam de idee over van "voorkeuroptie voor de armen", maar die is volgens hem niet voorbehouden tot ťťn sociale klasse. Anderzijds had JPII het over de de toenemende weelde van de rijken ten koste van de armen. En hij onderstreepte dat de verdediging van de mensenrechten niet een tijdelijke, maar een intrinsieke, evangelische opdracht is van de kerk.

Ernesto Cardenal, priester en minister van cultuur in Nicaragua
Ernesto Cardenal, priester en minister van cultuur in Nicaragua.

In de jaren '80 kozen bepaalde bevrijdingstheologen openlijk de kant van radicaal-marxistische guerillastrijders in menig Latijns-Amerikaans land. Radicale priesters, zoals Ernesto Cardenal, gingen deel uitmaken van de revolutionaire Sandinisten-regering van Nicaragua. Elders namen zij priesters de wapens op om de volksonderdrukkers te bestrijden. Als reactie hierop vaardigde de Vaticaanse Congregatie voor de Geloofsleer (toen nog geleid door kardinaal Joseph Ratzinger, de latere paus Benedictus XVI) in 1984 en 1986 instructies uit. De bevrijdingstheologie en haar doelstellingen werden daarin niet veroordeeld. Rome onderlijnde de verantwoordelijkheid van elke christen voor de armen en onderdrukten en hun behoefte aan bevrijding en rechtvaardigheid.

kardinaal Joseph Ratzinger
Kardinaal Joseph Ratzinger

Maar curie-kardinaal Ratzinger nam bepaalde tendenzen in de bevrijdingstheologie zwaar op de korrel:

  • het accent op het maatschappelijk handelen, "eerst brood, dan het woord", kan leiden tot het tussen haakjes zetten of het uitstellen van de evangelisatie.
  • het focussen op de structurele dimensie van de zonde maakt blind voor de individuele zonde.
  • een louter politieke lezing van de H. Schrift, de (kerk)geschiedenis, de geloofsinhoud en relgieuze fenomenen is te eenzijdig en kan makkelijk leiden tot een kritiekloos aanvaarden van het marxisme als domineren factor in het theologisch denken.
  • alles interpreteren in termen van klassenstrijd brengt fataal de verwerping met zich mee van alle hiŽrarchische structuren, ook binnen de Kerk. Wat zou betekenen dat iedereen die deelt in de klassenstrijd behoort tot de "kerk van het volk" (antithese), en dat de kerkelijke hiŽrarchie (these) als verdrukkende en bevoorrechte klasse word beschouwd en verworpen.

straatprotest van anders-globalisten n.a.v. de G8-top in Edingburg (2005)
Straatprotest van anders-globalisten n.a.v. de G8-top in Edingburg (2005).

De bevrijdingstheologen besloten daarop om meer "in het verborgene" te werken en ontvluchtten de schijnwerpers van de media. Later gebruikten ze enkel nog de marxistische taal als ťťn van de instrumenten van hun maatschappij-analyse, maar ze distanciŽerden zich tegelijk - mede door de val van de kommunistische regimes in Oostelijk Europa- van het marxisme als ideologie. Nog later wees een brede pacifistische stroming binnen de bevrijdingstheologie alle gewelddadige acties af. Tal van bevrijdingstheologen vertaalden hun maatschappelijk engagement door aansluiting bij de anders-globalisten in hun acties tegen een neo-liberale wereldorde. Zo blijven ze tot op vandaag een rol van betekenis spelen in Latijns-Amerika, c.q. BraziliŽ.

de basisgemeenschappen

Boodschap Brazilaanse bisschoppen over kerkelijke basisgemeenschappen (2010)
Boodschap van de Brazilaanse bisschoppen over de kerkelijke
basisgemeenschappen (november 2010)

De bevrijdingsteologie streefde ernaar om in de praktijk een basisbeweging te zijn en legde sterk de nadruk op de rol van de leken in alle aspecten van het kerkelijk leven. Dat idee van "de Kerk van onderuit" vertaalde zich in de vorming van honderdduizenden basisgemeenschappen, waarin o.m. de bijbel wordt gelezen en bestudeerd en liturgie wordt gevierd, met een sterke inbreng van de leken, vooral in rurale gebieden van BraziliŽ waar priesterschaarste heerst. In BraziliŽ waren er in 2007 naar schatting 80.000 basisgemeenschappen, ook in de parochies waar de Zwartzusters werkzaam zijn.

De Zwartzusters spelen een belangrijke rol bij de vorming en begeleiding van gemotiveerde leken voor het uitgebreide netwerk van basisgemeenschappen, zonder evenwel de band met het geheel van de Kerk te verliezen. De Braziliaanse Kerk is niet enkel een diendende, maar ook en vooral een hartelijke en vreugdevolle Kerk. En het zijn de vele bloeiende basisgroepen die op vele plaatsen deze Kerk dragen. De leken nemen in de Braziliaanse kerk een veel centraler plaats in dan bij ons, o.m. omdat er een tekort is aan priesters.

© Copyright 2010- . Alle rechten voorbehouden. Contact: zwartzusters.brugge@telenet.be